" เมื่อย้อนเวลากลับไปสักราว ๆ 4 ปีก่อน ที่มาและความสงสัย จากหลายครั้งของการเดินทาง ที่ผ่านเส้นทางมุ่งลงไปยังเส้นทางสายใต้ ในหลายครั้ง ภาพที่ผมเห็นเจนตา ก็ไม่พ้นกองผลึกสีขาวจำนวน มากมาย สะท้อนกับแสงแดดร้อนแรงอย่างชัดเจน ทว่า ความสงสัยของผมและเพื่อน ถึงความต้องการตกผลึกเช่นเดียวกัน จึงตั้งใจแน่วแน่เพื่อจะเดินทางหาคำตอบเหล่านั้น "

และเมื่อโอกาสมาถึง ผมกับเพื่อนอีกคน เดินเลาะเลียบไปตาม คันดินที่ก่อขึ้นเป็น แนว แบ่งพื้นที่เป็นแปลง ๆ ตามคำบอกเล่าใน ระหว่างเส้นทาง ซึ่งหลายคนแนะนำให้เดินไปหา พี่คนหนึ่งที่มีบ้านอยู่ ลึกเข้าไปหลังนาเกลือบางแก้ว จังหวัดสมุทรสงคราม และเมื่อพบหน้าแนะนำตัว ก่อนยิงประเด็นว่า " พวกผมอยากรู้เรื่องนาเกลือ " พี่โต ยิ้มแล้วชวนขึ้นไปบนบ้าน ยกพื้นสูง เรานั่งคุยกันที่ชานเรือน พร้อมน้ำเย็นต้อนรับขับสู้ ด้วยไมตรีจิตที่ดี พี่โตไม่ให้เสียเวลาอะไรมากนัก ร่ายมนต์เรื่องราวของนาเกลือตั้ง แต่รุ่นปู่ รุ่นพ่อ และรุ่นของเขาเอง

ซึ่งเรื่องราวมาพร้อมประเพณี วัฒนธรรม และความเชื่อ พร้อมทั้งวิถีของชาวนาเกลือ ที่อาศัยฤดูกาล ไม่ต่างจากการทำนาข้าว ถึงแม้จะเป็นทรัพย์ที่ได้จากท้องทะเล และใช้พลังงานจากแสงอาทิตย์แผดเผาให้น้ำทะเลที่เพิ่มความเข้มข้น และตกผลึก เป็นเกลือสมุทรที่อุดมไปด้วยแร่ธาตุทางธรรมชาติต่าง ๆ นั้น ไม่ใช่เรื่องเล่น ๆ เลยทีเดียว ได้เห็นถึงภูมิปัญญาที่ค่อยเติมเต็มให้ขบวนการ ทำนาเกลือสมบูรณ์ จนถึงทุกวันนี้ เพื่อความเข้าใจโดยง่าย พี่โต ...ไม่ใช่เพียงแค่ชาวนาเกลืออย่างเดียว ยังเป็นวิทยากรชุมชน ผู้ถ่ายทอดศาสตร์ความรู้แขนงนี้อีกด้วย เห็นจากการที่ พี่โต มีชุดจำลองการทำนาเกลือ ( ซึ่งทำด้วยมือตัวเองทั้งสิ้น ) ไม้กระดาน ที่มีดินน้ำมันทำเป็นคันนาเกลือ พื้นนา ร่องน้ำ ฝ่าย กังหันลม และอุปกรณที่ ย่อส่วนมาให้ดูในแบบขนาดเล็กจิ๋ว พร้อมทั้งกระปุกเกลือตัวอย่าง ที่ถูกแยกประเภทอย่างเห็นเด่นชัด มีทั้ง เกสรเกลือตัวผู้ เกสรเกลือตัวเมีย เกลือขาว เกลือดำ ดีเกลือ ขี้แดดนาเกลือ เป็นต้น นั่นก็ทำให้เวลากว่า 4 ชั่วโมง เป็นการได้เรียนรู้อย่างออกรสออกชาดทีเดียว และภายหลังทางผมและเพื่อน ในนามของ " อีแน็ค " ได้ขยายต่อองค์ความรู้จากคำถามที่เกิดจากการอยากรู้ โดย จัดเป็นค่ายครอบครัว ให้ น้อง ๆ และคุณพ่อ คุณแม่ได้สัมผัสการเรียนรู้ ใน ค่ายเรียนรู้สู่ธรรมชาติ ตอน ท่องเมือง 3 สมุทร ติดต่อกัน 3 ปี และองค์ความรู้ไม่ได้หายไปไหน ยังคงรอให้ผู้คนที่สนใจค้นหาคำตอบบนเส้นทางคู่ขนาน ระหว่าง การท่องเที่ยว และ การเรียนรู้ .....

ขั้นตอนการทำนาเกลือ ( โดนสังเขป )

ช่วงเวลาที่ทำนาเกลือ เริ่มตั้งแต่ เดือน ตุลาคม - พฤษภาคม ( ไม่สามารถทำได้ในฤดูฝน ) และพื้นที่การทำนาเกลืออย่างน้อย 25 ไร่ เนื่องด้วยต้องแบ่งพื้นที่ เป็นส่วนแปลงดังต่อไปนี้

1. นาตาก เป็นนาที่นำน้ำทะเลเข้ามาตากไว้ประมาณ 10-15 วันโดยมีกังหันหมุนเวียนน้ำให้มีการถ่ายเทและไหลผ่าน ช่องหูนา ซึ่งอาจจะยักน้ำสู่แปลงนาตาก ในแต่ละอันถัดไป
2. นาเชื้อ เป็นนาที่รองรับน้ำที่มีความเข้มข้นสูง ซึ่งอาจแบ่งแปลงนา เป็นอันเชื้อ (ความเค็ม 24 ดีกรี) อันรองเชื่อ ( ความเค็ม 15 ดีกรี ) ซึ่งจะมีการกลิ้งอัดพื้นที่โดยลูกกลิ้งกวดท้อง 10 หลบ(รอบ) เพื่ออัดพื้นท้องนาให้แน่ กันน้ำจืดใต้พื้นดินเข้ามาปน ซึ่งในนาเชื้อจะเริ่มเห็นเกลือจับผลึกกันแล้ว
3. นาปลง เป็นนาในขั้นตอนสุดท้าย ที่รอให้เกลือตกผลึกกับพื้นหนาประมาณ 1 นิ้ว ก่อนที่จะใช้ "คฑารื้อ" ( อุปกรณ์ในการแซะเกลือ ) ก่อนที่จะใช้ "คฑาแถว" ( อุปกรณ์ชักลากเกลือ ) แล้วใช้ "คฑาสุ้ม" โกยเกลือมาเป็นกอง ๆ

การแยกจำแนกเกลือที่ได้จากการทำนาเกลือ ซึ่งจะเกิดขึ้นตามขั้นตอนต่าง ๆ ในการทำนาเกลือ และสามารถนำไปใช้ประโยชน์ที่แตกต่างกัน

1. เกลือขาว เกลือที่อยู่ส่วนบน ของกองเกลือขึ้นไป เพราะมีความขาวสะอาดกว่าที่อยู่ส่วนฐาน นิยมนำนำไปใช้เพื่อใช้ปรุงอาหาร
2. เกลือกลาง เกลือที่อยู่ส่วนกลาง จะมีสีที่เข้มกว่าเกลือขาว นำไปใช้ ในการดองผัก และใช้ในโรงงานอุตสาหกรรมต่าง ๆ
3. เกลือดำ เกลือที่อยู่ส่วนล่าง ของกองเกลือเนื่องด้วยมีการปนของดินจากพื้นท้องนาเกลือ เกลือส่วนนี้จะถูกนำไปขาย เพื้อเป็นส่วนประกอบของปุ๋ย หรือชาวเกษตรกรนำไปบรรจุใส่ถุง ฝังลงโคนต้นไม้ผล ในช่วงผลไม้ออกดอก เพื่อให้ผลที่ได้มีความหวานมากยิ่งขึ้น
4. เกสรเกลือตัวผู้ เกิดจากการตกผลึก มีลักษณะผลึกเป็นเกล็ด ๆ ยาวแหลม ใช้ในการทำ "สปาผิว" หรือใช้เป็นส่วนผสมของยา โดยเฉพาะยาสีฟัน
5. เกสรเกลือตัวเมีย เกิดจากการตกผลึก เช่นกัน แต่จะมีลักษณะผลึกทรงเหลี่ยมแบน ใช้ในการดองผัก ดองน้ำปลา
6. ดีเกลือ เป็นเกลือที่มีความเข้มข้นสูง กว่า 27 ดีกรี และจะตกผลึกในช่วงกลางคืนที่มีอากาศเย็นลง ชาวนาเกลือจะเก็บดีเกลือในช่วงเช้า ก่อนที่ความร้อนจะละลายดีเกลือ ไปกับน้ำ ใช้ในส่วนประกอบของยาระบาย และใช้ในส่วนผสมการแข็งตัวของเต้าหู้
7. เกลือจืด เป็นเกลือที่มีความเค็มต่ำ ซึ่งมักทำในช่วงฤดูฝน เมื่อเกลือมีน้ำจืดเจือปน และตกผลึกพอที่จะร่อนแยกเอาเฉพาะเกลือจืดเท่านั้น ใช้ในอุตส่าหกรรมยิบซั่ม หรือสมัยก่อนอาจจะคุ้นเคยกับกระปุกออมสินโบราณ
8. ขี้แดดนาเกลือ เผ็นผิวดินสุดท้ายหลังจากการทำนาเกลือ เมื่อนาเกลือแห้งและเริ่มร่อนเป็นแผ่น นิยมไปใส่เป็นปุ่ยในไร่สวนผลไม้ต่าง ๆ

..... นายสุขสนาน บานเบอะ